به گزارش پیام خانواده «کیومرث یزدان پناه» در گفت‌وگو با ایسنا در تحلیل خود از رایزنی‌های فشرده و دیپلماتیک مقامات عالی رتبه ایران و روسیه در هفته‌های اخیر اظهار کرد: ایجاد فشردگی گسترده در روابط ایران و روسیه مستقیما به محیط درگیری‌های نظامی تهران و مسکو در دو جبهه بزرگ و فوق‌العاده دو کشور بر می‌گردد که هر دو را به شکلی با خطر موجودیت مواجه کرده است. از این‌رو اولین ارزیابی در خصوص این سطح از فشردگی مذاکرات در فواصل کوتاه مدت، بین بلند مرتبه‌ترین مقامات سیاسی و امنیتی دو کشور را می‌توان در راستای بخشی از بازی دانست که ایران در سه سال اخیر و روسیه در پنج سال اخیر درگیر آن شده‌اند.
وی تصریح کرد: از سوی دیگر با توجه به سطح روابط متفاوت روسیه با آمریکا، ایران را در این دوره‌ی بسیار سختِ تصمیم‌گیری بیشتر به روسیه محتاج کرده تا بلکه با بهره‌گیری از قدرت و نفوذ روسیه به ویژه شخص پوتین، بتواند راه‌حلی غیر از جنگ برای عبور از این مرحله فراهم کند. اما واقعیت امر این است که روسیه صرفا می‌تواند تسهیل‌کننده مذاکرات ایران و آمریکا باشد نه جایگزین اراده سیاسی تهران و واشنگتن برای حل اختلافات؛ تازه اگر مفروضات بر برخورد صادقانه مسکو باشد که متاسفانه همواره در مواجه‌اش با ایران و مشکلات آن، دوگانگی‌های خاصی از خود نشان داده است.
روسیه ظرفیت انتقال داده‌ها و تقاضاها را دارد، نه ایفای نقش میانجی اصلی
این استاد دانشگاه تهران همچنین بیان کرد: اما با همه ریسک‌های موجود در مسیر دیپلماسیِ آمیخته از ریسکِ ایران، باید پذیرفت که روسیه به دلیل روابط سیاسی و دیپلماتیک خود با هر دو طرف، ظرفیت ایفای نقش میانجی را دارد و در صورت تمرکز بر پرده دیپلماتیک روسیه، شاید بهتر از پاکستان و قطر و کشورهای دیگر موثر باشد. جبر ژئوپلیتیک فعلی برای ایران که در یک شرایط فوق‌العاده اضطرار قرار گرفته است، گرایش به سمت مسکو را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.
یزدان پناه درباره اینکه آیا روس‌ها می‌توانند به حل مسائل مرتبط با ایران و آمریکا کمک کنند؟ گفت: واقعیت امر این است که روسیه فعلی خود گرفتار درگیری‌های گسترده در محیط ژئوپلیتیکی خود است و به هیچ وجه کاریزمای گذشته را ندارد. اما باز هم از منظر ژئوپلیتیکی، روسیه یک قدرت بزرگ به شمار می‌آید که دارای حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل متحد بوده و این جایگاه به مسکو امکان می‌دهد در مسائل مرتبط با امنیت بین‌المللی ایران، به‌ویژه وضعیت خاص فعلی، نقش سیاسی مهمی ایفا کند و با فشار به آمریکا و اسرائیل در کاهش تنش فعال فعلی نقش مستقیم ایفا کند.
وی خاطرنشان کرد: همچنین روسیه می‌تواند در شرایطی که روابط مستقیم ایران و آمریکا با بی‌اعتمادی، خشم، نفرت و انزجار همراه است، به انتقال پیام‌ها و کاهش سوءتفاهم‌های دیپلماتیک کمک و به عبارتی راه مذاکرات را باز کند. با این‌حال، باید توجه و تاکید داشت که یک میانجی‌گری موفق مستلزم آن است که میانجی از اعتبار و اعتماد نسبی نزد هر دو طرف برخوردار باشد و حقیقتا در این مورد نه ایران نه آمریکا خیلی به روسیه و نیات مسکو خوشبین نیستند و همین مساله کار برای حل قطعی مساله را همچنان با دشواری‌ها و ناهمواری‌های خاص خود همراه می‌کند.
این استاد ژئوپلیتیک دانشگاه همچنین در پاسخ به این سوال که آیا آمریکا، میانجی‌گری روسیه را می‌پذیرد؟ اظهار کرد: آمریکا اگر چه ممکن است در شرایط خاص فعلی به ویژه بعد از انتخابات کنگره و سنا بنا به ملاحظاتی تاکتیکی از روسیه به‌عنوان یک کانال ارتباطی سیاسی - امنیتی برای انتقال پیام یا ایجاد تفاهم استفاده کند اما حتی با فرض بر این مساله هم، باز ایران نمی‌تواند به موضوع خوشبین باشد. تجربه این مساله ار ثابت کرده و اینکه شاید حتی تراکم سفر مقامات ایران به روسیه موجب لو رفتن موقعیت آنان و دیگر شخصیت‌های سطح اول کشور توسط آمریکا و اسرائیل شود.
یزدان پناه تصریح کرد: اما در هر صورت این موضوع یعنی گرایش به روسیه برای انتقال نظرات دو سویه به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که مذاکرات مستقیم میان تهران و واشنگتن با موانع سیاسی لاینحل مواجه است و شاید تمسک به روسیه گذرگاهی باریک برای انتقال داده‌ها و تقاضاها باشد. در چنین شرایطی است که روسیه می‌تواند به‌عنوان یک بازیگر ثالث اما موثرتر از دیگر میانجی‌گران، زمینه انتقال پیام‌ها و کاهش تنش را فراهم کند.
این کارشناس مسائل بین‌الملل همچنین افزود: با این تفاسیر باید گفت که پذیرش روسیه به‌عنوان میانجی اصلی، کمی دشوار است. زیرا این موضوع پیچیدگی‌های خاص خود را دارد و به جرات می‌توان گفت موضوعی به این شدت پیچیده حداقل در سه دهه اخیر در جهان وجود نداشته است. حتی می‌توان گفت علاوه بر بدبینی‌های عمیق ایران، آمریکا هم ممکن است تمایلی نداشته باشد که روسیه به بازیگر اصلی تعیین‌کننده در مذاکرات مربوط به ایران تبدیل شود، زیرا پذیرش چنین نقشی می‌تواند به افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی روسیه در غرب آسیا منجر شود.
میانجی‌گری به معنای اعتماد به طرف یک طرف نیست
وی در ادامه با تاکید بر اینکه «میانجی‌گری الزاماً به معنای اعتماد نیست» اظهار کرد: در روابط بین‌الملل، کشورها می‌توانند حتی با رقبای راهبردی خود همکاری محدود داشته باشند، چه رسد به سطح عمیقی از دشمنی که میان تهران و واشنگتن وجود دارد. بنابراین، آمریکا ممکن است در یک موضوع خاص از ظرفیت دیپلماتیک روسیه استفاده کند، بدون آنکه این اقدام به معنای تغییر در ماهیت روابط راهبردی دو کشور باشد.
این استاد دانشگاه همچنین درباره اینکه روسیه هنوز در حل بحران اوکراین ناکام مانده اما به یک‌باره در هفته‌های اخیر تلاش کرده تا نقش فعال‌تری نسبت به تحولات منطقه و ایران داشته باشد؟ گفت: سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ الزاماً محدود به یک منطقه نیست و در بدترین شرایط ممکن هم دنبال حفظ هژمونی خود در برابر رقبا هستند. لذا روسیه ممکن است هم‌زمان با بحران اوکراین درگیر باشد اما در منطقه راهبردی غرب آسیا نیز به دنبال افزایش نفوذ خود باشد.
ایران عامل بسیار مهم در حفظ نفوذ منطقه‌ای روسیه
یزدان پناه اظهار کرد: برای تحلیل این رفتار روسیه می‌توان سه هدف اصلی را مطرح کرد. هدف اول، حفظ جایگاه روسیه به‌عنوان یک قدرت جهانی؛ روسیه همواره تلاش کرده است خود را نه صرفاً یک قدرت منطقه‌ای، بلکه یک بازیگر مؤثر و مداخله‌گر مقتدر در نظام جهانی معرفی کند تا از رقیب دیرینه و رقبای نوظهور عقب نیافتد. به همین دلیل است که حضور فعال در غرب آسیا به مسکو کمک می‌کند نشان دهد که تحولات منطقه بدون در نظر گرفتن منافع روسیه قابل مدیریت نیست. به همین خاطر ایران برای روسیه یک عامل بسیار مهم در حفظ نفوذ منطقه‌ای محسوب می‌شود.
دیدار و گفت‌وگوی محسن رضایی با ولادیمیر پوتین در مسکو
وی افزود: هدف دوم؛ موازنه‌سازی در برابر آمریکا از طریق راهبردهای ژئواستراتژیک، به این معنا که روسیه از افزایش نفوذ آمریکا در غرب آسیا نگران است. بنابراین، توجه به ایران در این موقعیت زمانی می‌تواند به مسکو کمک کند تا در برابر نفوذ آمریکا، ظرفیت‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی خود را افزایش دهد. البته این موازنه‌سازی الزاما به معنای تقابل مستقیم با آمریکا نیست؛ بلکه می‌تواند در قالب افزایش قدرت چانه‌زنی روسیه در مذاکرات بین‌المللی انجام شود.
این استاد ژئوپلیتیک دانشگاه همچنین بیان کرد: هدف سوم، جلوگیری از بی‌ثباتی گسترده منطقه‌ای است؛ روسیه در غرب آسیا منافع اقتصادی، سیاسی و امنیتی دارد و تعمیق بحران‌های منطقه‌ای می‌تواند بر بازار انرژی، مسیرهای تجاری و امنیت کشورهای پیرامونی روسیه تأثیر بگذارد. بنابراین، مسکو ممکن است به دنبال مدیریت بحران و جلوگیری از گسترش آن باشد تا به واسطه آن افزایش قدرت چانه‌زنی در مذاکرات با آمریکا را به یکی از مهم‌ترین فرضیه‌های ژئوپلیتیکی تبدیل کند تا بتواند از نقش خود در غرب آسیا به‌عنوان یک ابزار چانه‌زنی در روابط با واشنگتن استفاده کند. به عبارت دیگر، هرچه نقش روسیه در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای بیشتر باشد، این کشور می‌تواند در مذاکرات مربوط به نظم بین‌الملل از موقعیت بهتری برخوردار شود.
این کارشناس مسائل بین‌الملل درباره سفر سرلشکر محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی به مسکو و دیدار با پوتین اظهار کرد: احتمال افزایش هماهنگی میان ایران و روسیه درباره تحولات منطقه‌ای و موضوع جنگ آمریکا و ایران و نحوه مداخله روسیه در کنترل این بحرانِ پیچیده را باید مهم‌ترین هدف سفر آقای محسن رضایی دانست. اینکه آیا این مهم محقق شده است یا نه، یا اینکه روسیه بر سر این موضوع از سر صدق ورود کرده یا می‌خواهد ورود کند و اینکه اصلا دبیر شورای عالی امنیت ملی پاسخ شفافی به این مسائل در این سفر دریافت کرده است یا خیر؟ باید منتظر بود و دید در ادامه مسیر تحولات به چه شکل جلو می‌رود. به هر حال در اولین کنش‌ها بعد از این سفر، آمریکا فشارهای خود را تشدید و حلقه محاصره جغرافیایی ایران را تشدید کرده است.
وی ادامه داد: اما در یک تحلیل صرفا ژورنالیستی می‌توان گفت که این دیدار احتمالا می‌تواند شامل تبادل دیدگاه‌ها درباره امنیت منطقه، کاهش تنش‌ها و ترتیبات احتمالی پس از بحران باشد. بنابراین اهمیت سفر آقای محسن رضایی بیشتر از آن جهت قابل ارزیابی است که نشان خواهد داد روابط ایران و روسیه در شرایط جدید، به سطحی فراتر از رایزنی‌های معمول دیپلماتیک ارتقا یافته است یا نه، تا مانور بیشتری برای ایران در بسترهای سیاسی و امنیتی که در تنگناهای متعدد ژئوپلیتیکی قرار گرفته، فراهم شود.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: حقیقتا در شرایط بسیار سخت و ویژه‌ای قرار داریم و اعتقاد دارم حتی در بطن این رایزنی‌های پی در پی باید مراقب خنجرهای ناشناخته در استمرار تاکتیک‌های ناشناخته باشیم.
یزدان پناه درباره اظهارات علی باقری معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی در ارتباط با دو پروژه انتقال گاز روسیه به ایران و راه‌گذر شمال-جنوب، به عنوان طرح‌های راهبردی اظهار کرد: به نظرم آینده روابط ایران و روسیه تا حد زیادی بستگی به توانایی دو کشور در تبدیل همکاری‌های سیاسی به منافع اقتصادی واقعی و از همه مهم‌تر گذر موفق ایران از این شرایط سخت و غیر قابل پیش‌بینی دارد. اظهارات اخیر آقای علی باقری، معاون دبیرخانه شعام در خصوص دو پروژه انتقال گاز روسیه به ایران و کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب به‌عنوان طرح‌های راهبردی زمانی می‌تواند اهمیت داشته باشد که کشور در شرایط نرمال قرار داشته باشد.
اراده مسکو و تهران شرط حیاتی برای تعمیق همکاری‌ها
این استاد دانشگاه افزود: ایران و روسیه در حال حاضر تحت شدیدترین تحریم‌های بین‌المللی قرار دارند و این موضوع هر گونه مشارکت، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های موثر در سطوح پایه را تحت تاثیر قرار خواهد داد. طبیعی است که چنین وضعیتی امکان هر گونه اقدامات زیربنایی را برای دو کشور بزرگ تولیدکننده نفت و گاز تحت تاثیر قرار می‌دهد. اما با وجود همه تحریم‌ها، اراده مسکو و تهران شرط حیاتی برای تعمیق همکاری‌ها است که آن تحت تاثیر عوامل و متغیرهای زیادی است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: نکته پایانی اینکه ایران و روسیه در حال تلاش برای شکل‌دهی به یک شراکت ژئوپلیتیکی چندبعدی هستند؛ شراکتی که هدف آن افزایش قدرت مانور دو کشور در نظام بین‌الملل، کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای خارجی و بهره‌برداری از موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های اقتصادی متقابل است. با این حال، این شراکت زمانی می‌تواند به یک اتحاد راهبردی پایدار تبدیل شود که منافع دو طرف به‌صورت متوازن تأمین شود و همکاری‌های سیاسی به نتایج اقتصادی ملموس منجر شود.